İçeriğe geç

Riyazus Salihin

Bölümler (368)

Müslümanın Hayat ÖlçüleriHadisler: 1-687
  1. 2İhlâs ve İyi NiyetHadisler: 1-13
  2. 3TövbeHadisler: 14-25
  3. 4SabırHadisler: 26-54
  4. 5Doğru Söylemek (Sıdk)Hadisler: 55-60
  5. 6Her An Allah ile Beraber Olma Bilinci (Murâkabe)Hadisler: 61-69
  6. 7Sorumluluk Bilinci (Takva)Hadisler: 70-74
  7. 8Allah’a Kesin İman (Yakîn) ve O’na Dayanmak (Tevekkül)Hadisler: 75-85
  8. 9Dürüst Olmak (İstikâmet)Hadisler: 86-87
  9. 10Yaratılıştaki İhtişamı Düşünmek
  10. 11Hayırlı İşlere KoşmakHadisler: 88-95
  11. 12Allah İçin ÇalışmakHadisler: 96-112
  12. 13Ömrün Sonlarına Doğru Hayır Hasenâtı ArtırmakHadisler: 113-117
  13. 14Hayır Yollarının ÇokluğuHadisler: 118-143
  14. 15İbadette Ölçülü DavranmakHadisler: 144-154
  15. 16Amellerde DevamlılıkHadisler: 155-157
  16. 17Sünnete ve Âdâba UymakHadisler: 158-169
  17. 18Allah’ın Hükmüne Boyun EğmekHadisler: 170
  18. 19Dinde Yenilik (Bid’at)Hadisler: 171-172
  19. 20İyi veya Kötü Çığır AçmakHadisler: 173-174
  20. 21Hayra Aracılık, Hidayete ÇağrıHadisler: 175-178
  21. 22İyilikte ve Takvada YardımlaşmakHadisler: 179-182
  22. 23Samimiyet (Nasîhat)Hadisler: 183-185
  23. 24İyiliği Teşvik, Kötülükle Mücadele Etmek (Emr-i Bi’l-Ma’rûf Nehy-i Ani’l-Münker)Hadisler: 186-199
  24. 25İyiliği Emredip Kötülükten Nehyettiği Hâlde Aksini YapmakHadisler: 200
  25. 26Emanete Riayet EtmekHadisler: 201-204
  26. 27Haksızlık (Zulüm)Hadisler: 205-223
  27. 28Müslümanlar Arası HukukHadisler: 224-241
  28. 29Kusurların ÖrtülmesiHadisler: 242-245
  29. 30İhtiyaçların GiderilmesiHadisler: 246
  30. 31Aracılık EtmekHadisler: 247-249
  31. 32İnsanların Arasını DüzeltmekHadisler: 250-253
  32. 33YoksullarHadisler: 254-261
  33. 34Muhtaçları Himaye EtmekHadisler: 262-274
  34. 35Hanımlara İyi DavranmakHadisler: 275-282
  35. 36Kocanın, Eşi Üzerindeki HaklarıHadisler: 283-290
  36. 37Ailenin Geçimini SağlamakHadisler: 291-298
  37. 38Malın En İyisinden İnfak EtmekHadisler: 299
  38. 39Aile Fertlerine Allah’a İtaat Şuuru VermekHadisler: 300-304
  39. 40Komşu HakkıHadisler: 305-313
  40. 41Anne Babaya İyilik Etmek, Akrabayı GözetmekHadisler: 314-337
  41. 42Anne Babaya İsyan Etmek ve Akraba ile İlişkiyi KesmekHadisler: 338-342
  42. 43Anne Babanın Dostlarına, Yakınlara ve Eşe İyilik EtmekHadisler: 343-346
  43. 44Ehl-İ Beyt’e Saygı GöstermekHadisler: 347-348
  44. 45Âlimlere, Büyüklere ve Fazilet Ehline Saygı GöstermekHadisler: 349-360
  45. 46Hayırlı İnsanları Ziyaret EtmekHadisler: 361-375
  46. 47Allah İçin SevmekHadisler: 376-386
  47. 48Allah’ın Kulunu SevmesiHadisler: 387-389
  48. 49Başkalarına Eziyet VermemekHadisler: 390
  49. 50İnsanları Yaptıklarına Göre Değerlendirmek, İç Hâllerini Allah’a BırakmakHadisler: 391-396
  50. 51Allah’tan Korkmak (Havf)Hadisler: 397-412
  51. 52Allah’tan Yana Ümitvar Olmak (Recâ)Hadisler: 413-440
  52. 53Ümitvar Olmanın SevabıHadisler: 441-443
  53. 54Korku ile Ümit Arasında YaşamakHadisler: 444-446
  54. 55Allah Korkusuyla AğlamakHadisler: 447-457
  55. 56Dünyaya Meyletmemek (Zühd)Hadisler: 458-491
  56. 57Sade YaşamakHadisler: 492-522
  57. 58Kanaat ve TokgözlülükHadisler: 523-538
  58. 59İstenmeden Verilen Sadakanın AlınmasıHadisler: 539
  59. 60El Emeğiyle GeçinmekHadisler: 540-544
  60. 61CömertlikHadisler: 545-563
  61. 62CimrilikHadisler: 564
  62. 63Başkasını Kendine Tercih Etmek (Îsâr)Hadisler: 565-569
  63. 64İyilikte YarışmakHadisler: 570-571
  64. 65Helâl Kazanıp Helâl Yolda HarcamakHadisler: 572-574
  65. 66Ölümü HatırlamakHadisler: 575-581
  66. 67Kabir ZiyaretiHadisler: 582-585
  67. 68Ölümü Temenni EtmemekHadisler: 586-588
  68. 69Günahlardan Korunmak ve Şüpheli Şeylerden Sakınmak (Vera’)Hadisler: 589-597
  69. 70İnsanlardan Uzaklaşarak Tek Başına Yaşamak (Uzlet)Hadisler: 598-602
  70. 71İyiliklerden Yana Olmak ve Fenalıklardan Kaçınmak
  71. 72Tevazu ve ŞefkatHadisler: 603-612
  72. 73Kibir ve GururHadisler: 613-621
  73. 74Güzel AhlâkHadisler: 622-632
  74. 75Yumuşak Huylu Olmak (Hilm) ve Ölçülü Hareket Etmek (Teennî)Hadisler: 633-643
  75. 76Affedici OlmakHadisler: 644-648
  76. 77Eziyetlere KatlanmakHadisler: 649
  77. 78Dinî Konular da Hassas OlmakHadisler: 650-653
  78. 79Yöneten Yönetilen İlişkilerinde ÖlçüHadisler: 654-659
  79. 80Adaletli YöneticiHadisler: 660-663
  80. 81Yöneticilere İtaatte ÖlçüHadisler: 664-674
  81. 82İdareciliğin İstenmemesiHadisler: 675-678
  82. 83Yönetimde İstişare ve İşbirliğiHadisler: 679-680
  83. 84İdareciliğin Hırslılara VerilmemesiHadisler: 681
  84. 85HayâHadisler: 682-685
  85. 86Sır SaklamakHadisler: 686-689
Yemek Yeme ÂdâbıHadisler: 729-779
  1. 103Yemeğe Besmele ile Başlamak, Hamd Ederek BitirmekHadisler: 729-736
  2. 104Yemeğe Kusur BulmamakHadisler: 737-738
  3. 105Nafile Oruç Tutan Kimsenin Yemek Davetine KatılmasıHadisler: 739
  4. 106Yemeğe Davet Edilen Kimsenin Yanında Başkalarını da GötürmesiHadisler: 740
  5. 107Sofra ÂdâbıHadisler: 741-742
  6. 108Birlikte Meyve Yerken Ölçülü DavranmakHadisler: 743-744
  7. 109Yemeği Yemek Kabının Kenarından YemekHadisler: 745-746
  8. 110Yaslanarak YememekHadisler: 747-748
  9. 111Sofra Âdâbı (Devamı)Hadisler: 749-755
  10. 112Yemek YemeHadisler: 756-757
  11. 113İçeceklerle İlgili ÂdâbHadisler: 758-762
  12. 114Büyük Su Kabının Ağzından Su İçmemekHadisler: 763-765
  13. 115Su Kabına ÜflememekHadisler: 766-767
  14. 116Su İçme ÂdâbıHadisler: 768-774
  15. 117Su İçilecek KaplarHadisler: 775-779
Hasta ZiyaretiHadisler: 896-957
  1. 144Hasta Ziyareti ve Cenazeyi KaldırmaHadisler: 896-902
  2. 145Hastalara Dua EtmekHadisler: 903-911
  3. 146Hasta Yakınlarına Hastanın Durumunu SormakHadisler: 912
  4. 147Hayatından Ümidini Kesen Kimsenin DuasıHadisler: 913-915
  5. 148Hastanın Hâlinden Şikâyet EtmesiHadisler: 916-918
  6. 149Ölmek Üzere Olan Kimseye Kelime-i Tevhidi Hatırlatmak (Telkîn)Hadisler: 919-920
  7. 150Ölünün Gözünü Kapadıktan Sonra Söylenecek SözHadisler: 921
  8. 151Ölmek Üzere Olan Hastanın Yanında Söylenebilecek SözlerHadisler: 922-926
  9. 152Ölen Kimse İçin AğlamakHadisler: 927-929
  10. 153Cenazenin Olumsuz Yönlerini AnlatmamakHadisler: 930
  11. 154Cenaze Namazına KatılmakHadisler: 931-933
  12. 155Cenaze Namazına Katılanların Çok OlmasıHadisler: 934-936
  13. 156Cenaze Namazında Okunacak DualarHadisler: 937-942
  14. 157Cenazeyi Bir An Evvel KaldırmakHadisler: 943-944
  15. 158Ölenin Borcunu Geciktirmeden ÖdemekHadisler: 945-946
  16. 159Kabir Başında Öğüt VermekHadisler: 947
  17. 160Kabir Başında Dua Edip Kur’an OkumakHadisler: 948-949
  18. 161Ölen İçin Sadaka Vermek ve Dua EtmekHadisler: 950-951
  19. 162Ölmüş Kimseleri Hayırla AnmakHadisler: 952-953
  20. 163Küçük Çocuğu Ölenlere Verilecek SevapHadisler: 954-956
  21. 164Helâk Edilen Kavimlerin Kalıntılarından İbret AlmakHadisler: 957
FaziletlerHadisler: 993-1270
  1. 175Kur’an-ı Kerim Okumanın FaziletiHadisler: 993-1003
  2. 176Kur’an-ı Kerim’i Sık Okumak ve UnutmamakHadisler: 1004-1005
  3. 177Kur’an-ı Kerim’i Güzel Sesle OkumakHadisler: 1006-1010
  4. 178Belirli Sûre ve Âyetleri OkumakHadisler: 1011-1024
  5. 179Birlikte Kur’an OkumakHadisler: 1025
  6. 180Abdestin FaziletiHadisler: 1026-1034
  7. 181Ezanın FaziletiHadisler: 1035-1043
  8. 182Namazların FaziletleriHadisler: 1044-1048
  9. 183Sabah ve İkindi Namazlarının FaziletiHadisler: 1049-1054
  10. 184Cemaatle Namaz İçin Camilere Gitmenin FaziletiHadisler: 1055-1062
  11. 185Camide Namazı Beklemenin FaziletiHadisler: 1063-1065
  12. 186Cemaatle Namaz Kılmanın FaziletiHadisler: 1066-1072
  13. 187Sabah ve Yatsı Namazlarında Camiye GitmekHadisler: 1073-1075
  14. 188Farz Namazlara Devam EtmekHadisler: 1076-1083
  15. 189Namazı İlk Safta Kılmanın Fazileti, Safları Tamamlayıp Düzgün TutmakHadisler: 1084-1098
  16. 190Sünnet Namazların FaziletiHadisler: 1099-1101
  17. 191Sabah Namazının SünnetiHadisler: 1102-1114
  18. 192Öğle Namazının SünnetiHadisler: 1115-1120
  19. 193İkindi Namazının SünnetiHadisler: 1121-1123
  20. 194Akşam Namazının SünnetiHadisler: 1124-1127
  21. 195Yatsı Namazının Sünnetleri
  22. 196Cuma Namazının SünnetiHadisler: 1128-1129
  23. 197Sünnet Namazları Evde KılmakHadisler: 1130-1133
  24. 198Vitir NamazıHadisler: 1134-1140
  25. 199Kuşluk NamazıHadisler: 1141-1145
  26. 200Tahiyyetü’l-Mescid NamazıHadisler: 1146-1147
  27. 201Abdest Aldıktan Sonra İki Rekât Namaz KılmakHadisler: 1148
  28. 202Cuma Gününün Fazileti ve Cumaya HazırlıkHadisler: 1149-1160
  29. 203Şükür SecdesiHadisler: 1161
  30. 204Gece İbadet Etmenin FaziletiHadisler: 1162-1189
  31. 205Teravih NamazıHadisler: 1190-1191
  32. 206Kadir Gecesini İhya Etmenin FaziletiHadisler: 1192-1198
  33. 207Ağız ve Diş TemizliğiHadisler: 1199-1208
  34. 208Zekâtın Farziyeti ve FaziletiHadisler: 1209-1217
  35. 209Ramazan Orucunun Farziyeti ve FaziletiHadisler: 1218-1224
  36. 210Ramazan Ayında İyilik EtmekHadisler: 1225-1226
  37. 211Şa’ban Ayında Tutulan OruçHadisler: 1227-1230
  38. 212Yeni Ay Görüldüğünde Yapılacak DuaHadisler: 1231
  39. 213Sahurun FaziletiHadisler: 1232-1235
  40. 214İftarı Geciktirmemek ve İftardan Sonra Yapılacak DuaHadisler: 1236-1242
  41. 215Oruçlunun Dikkat Etmesi Gereken HususlarHadisler: 1243-1244
  42. 216OruçHadisler: 1245-1248
  43. 217Bazı Mübarek Aylarda Tutulacak Orucun FaziletiHadisler: 1249-1251
  44. 218Zilhiccenin İlk Onunda Tutulan Orucun ve Diğer İyiliklerin FaziletiHadisler: 1252-1253
  45. 219Arefe Gününde ve Muharrem’in 9 ve 10. Günlerinde Tutulan Orucun FaziletiHadisler: 1254-1256
  46. 220Şevval Ayında Altı Gün Oruç Tutmanın FaziletiHadisler: 1257
  47. 221Pazartesi ve Perşembe Günlerinde Oruç Tutmanın FaziletiHadisler: 1258-1260
  48. 222Her Aydan Üç Gün Oruç Tutmanın FaziletiHadisler: 1261-1267
  49. 223İftar Vermenin FaziletiHadisler: 1268-1270
YasaklarHadisler: 1514-1811
  1. 250GıybetHadisler: 1514-1530
  2. 251Gıybet Edenleri DinlememekHadisler: 1531-1533
  3. 252Sakıncası Olmayan GıybetHadisler: 1534-1538
  4. 253Laf Taşımamak (Nemîme)Hadisler: 1539-1541
  5. 254İnsanları GammazlamamakHadisler: 1542
  6. 255İkiyüzlülükHadisler: 1543-1544
  7. 256YalanHadisler: 1545-1549
  8. 257Yalan Söylenebilecek YerlerHadisler: 1550
  9. 258Bilinçli ve Doğru KonuşmaHadisler: 1551-1553
  10. 259Yalancı ŞahitlikHadisler: 1554
  11. 260İnsanlara ve Hayvanlara Lanet EtmemekHadisler: 1555-1562
  12. 261Günahkârlığı Telin Etmek
  13. 262Müslümana Hakaret Etmenin GünahıHadisler: 1563-1567
  14. 263Ölülere SövmemekHadisler: 1568
  15. 264İnsanlara Eziyet EtmemekHadisler: 1569-1570
  16. 265Kin Gütmemek, İlişkiyi Kesmemek ve İnsanlara Sırt ÇevirmemekHadisler: 1571-1572
  17. 266KıskançlıkHadisler: 1573
  18. 267Başkalarının Ayıplarını AraştırmamakHadisler: 1574-1576
  19. 268Sû-i Zanda BulunmamakHadisler: 1577
  20. 269Müslümanı KüçümsememekHadisler: 1578-1580
  21. 270Müslümanın Başına Gelen Felakete SevinmemekHadisler: 1581
  22. 271İnsanların Soylarına Dil UzatmamakHadisler: 1582
  23. 272Hile ve AldatmaHadisler: 1583-1587
  24. 273Ahde VefasızlıkHadisler: 1588-1591
  25. 274İyilikleri Başa KakmamakHadisler: 1592
  26. 275Böbürlenmemek ve Haddini AşmamakHadisler: 1593-1594
  27. 276Üç Günden Fazla Küs DurmamakHadisler: 1595-1601
  28. 277Başkalarının Yanında Birisiyle Gizli KonuşmamakHadisler: 1602-1603
  29. 278İşkence EtmemekHadisler: 1604-1612
  30. 279Canlıları YakmamakHadisler: 1613-1614
  31. 280Borcunu Ödemeyi GeciktirmemekHadisler: 1615
  32. 281Hibeden VazgeçmekHadisler: 1616-1617
  33. 282Yetim Malı YememekHadisler: 1618
  34. 283Faiz (Riba) YememekHadisler: 1619
  35. 284Gösteriş (Riya) YapmamakHadisler: 1620-1624
  36. 285Riyayı Andıran ŞeylerHadisler: 1625
  37. 286Harama BakmamakHadisler: 1626-1631
  38. 287Nâmahrem Bir Kadınla Başbaşa KalmamakHadisler: 1632-1634
  39. 288Karşı Cinse Benzemeye ÇalışmamakHadisler: 1635-1637
  40. 289Başka Milletlere ÖzenmemekHadisler: 1638-1640
  41. 290Saçları Siyaha BoyamamakHadisler: 1641
  42. 291Saç Kestirme ÂdâbıHadisler: 1642-1645
  43. 292Peruk Takmamak, Dövme Yaptırmamak ve Estetik Amaçla Dişleri SeyrekleştirmemekHadisler: 1646-1649
  44. 293Saç ve Sakaldaki Beyaz Kılları KoparmamakHadisler: 1650-1651
  45. 294Sağ Elle TaharetlenmemekHadisler: 1652
  46. 295Ayakkabı Giyme ÂdâbıHadisler: 1653-1655
  47. 296Yangına Karşı Tedbir AlmakHadisler: 1656-1658
  48. 297İşleri Zora KoşmamakHadisler: 1659-1660
  49. 298Cenazenin Ardından Yas TutmakHadisler: 1661-1671
  50. 299Kâhin, Falcı, Medyum ve Benzerlerine İnanmamakHadisler: 1672-1677
  51. 300UğursuzlukHadisler: 1678-1681
  52. 301Canlı Resmi YapmamakHadisler: 1682-1691
  53. 302Köpek EdinmemekHadisler: 1692-1693
  54. 303Hayvanlara Çan TakmamakHadisler: 1694-1695
  55. 304Pislik Yemeye Alışmış Hayvana BinmemekHadisler: 1696
  56. 305Mescitleri KirletmemekHadisler: 1697-1699
  57. 306Mescit ÂdâbıHadisler: 1700-1704
  58. 307Kötü Kokularla Camiye GitmemekHadisler: 1705-1708
  59. 308Hutbe Dinlerken Oturma ÂdâbıHadisler: 1709
  60. 309Hacılara Benzemek İçin Zilhiccenin Başından İtibaren Kurban Kesinceye Kadar Saçın ve Tırnakların KesilmemesiHadisler: 1710
  61. 310Yasaklanan YeminlerHadisler: 1711-1715
  62. 311Biler ek Yalan Yere Yemin EtmemekHadisler: 1716-1718
  63. 312Yemin KefaretiHadisler: 1719-1722
  64. 313Boş Yere Yapılan Yeminler İçin Kefaretin OlmamasıHadisler: 1723
  65. 314Alışverişte Yemin EtmemekHadisler: 1724-1725
  66. 315Allah İçin İstemekHadisler: 1726-1727
  67. 316Yöneticilere Hitap TarzıHadisler: 1728
  68. 317Fasık ve Zalimlere Hitap TarzıHadisler: 1729
  69. 318Hastalıklara SövmemekHadisler: 1730
  70. 319Rüzgâra SövmemekHadisler: 1731-1733
  71. 320Horoza SövmemekHadisler: 1734
  72. 321Yağmurun Yağmasını Başka Sebeplere BağlamamakHadisler: 1735
  73. 322Müslümana Kâfir DememekHadisler: 1736-1737
  74. 323Kötü ve Çirkin Söz SöylememekHadisler: 1738-1739
  75. 324Konuşma ÂdâbıHadisler: 1740-1742
  76. 325Kendi Nefsini AşağılamamakHadisler: 1743
  77. 326Kötü Şeylere İyi İsimler VermemekHadisler: 1744-1745
  78. 327Kadınların Güzelliklerini Başkalarına AnlatmamakHadisler: 1746-1748
  79. 328“Allah ve Falan Kimse Dilerse” DememekHadisler: 1749
  80. 329Yatsıdan Sonra Sohbet EtmemekHadisler: 1750-1752
  81. 330Kadının Kocasına Karşı YükümlülükleriHadisler: 1753
  82. 331Hanımın, Kocasından İzinsiz Nafile Oruç TutmamasıHadisler: 1754
  83. 332İmamdan Evvel Rükû veya Secdeye GitmemekHadisler: 1755
  84. 333Namazda Eli Böğre KoymamakHadisler: 1756
  85. 334Yemek Hazırken veya Tuvalet İhtiyacı Varken Namaza DurmamakHadisler: 1757
  86. 335Namazda Göğe BakmamakHadisler: 1758
  87. 336Namazda Sağa Sola BakınmamakHadisler: 1759-1760
  88. 337Kabre Doğru Namaz KılmamakHadisler: 1761
  89. 338Namaz Kılan Kimsenin Önünden GeçmemekHadisler: 1762
  90. 339Namaz İçin Kâmet Getirildikten Sonra Nafile Namaza BaşlamamakHadisler: 1763
  91. 340Sadece Cuma Gününü Oruçla ve Gecesini İbadetle GeçirmemekHadisler: 1764-1767
  92. 341Visâl Orucu TutmamakHadisler: 1768-1769
  93. 342Kabir Üstüne OturmamakHadisler: 1770
  94. 343Kabirler Üzerine Yapı YapmamakHadisler: 1771
  95. 344Efendisinden Kaçan Kölenin DurumuHadisler: 1772-1773
  96. 345Cezalarda Ayrımcılık YapmamakHadisler: 1774
  97. 346Topluma Rahatsızlık Veren Şeylerden SakınmakHadisler: 1775-1776
  98. 347Çocuklara Bağış Yaparken Eşit DavranmakHadisler: 1777
  99. 348Kadının Yas TutmasıHadisler: 1778
  100. 349Alışverişle İlgili Bazı YasaklarHadisler: 1779-1784
  101. 350Meşru Olmayan Yerlere Harcama YapmamakHadisler: 1785-1786
  102. 351Müslümana Silah ÇekmemekHadisler: 1787-1788
  103. 352Ezan Okunduktan Sonra Camiden ÇıkmamakHadisler: 1789
  104. 353İkram Edilen Güzel Kokuyu Geri ÇevirmemekHadisler: 1790-1791
  105. 354İnsanları Yüzlerine Karşı ÖvmemekHadisler: 1792-1794
  106. 355KarantinaHadisler: 1795-1796
  107. 356BüyüHadisler: 1797
  108. 357Zarar Görebileceği Yerlere Kur’an’ı GötürmemekHadisler: 1798
  109. 358Altın ve Gümüş Kapları KullanmamakHadisler: 1799-1801
  110. 359Erkeklerin GiyimiHadisler: 1802-1803
  111. 360Gün Boyunca SusmamakHadisler: 1804-1805
  112. 361Başkasını Kendi Babası Kabul EtmemekHadisler: 1806-1809
  113. 362Allah ve Peygamber’in Yasaklarını İşlememekHadisler: 1810
  114. 363Yasakları Çiğneyenin TövbesiHadisler: 1811

Hadisler

  1. 701. hadisBir adamın namazı uzun kıldırıp hutbeyi kısa kesmesi dini iyi bildiğini gösterir. Bu sebeple namazı uzun…Ebü’l-Yakzân Ammâr İbni Yâsir radıyallahu anhümâ , Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ’i şöyle buyururken dinledim, dedi: “Bir adamın namazı uzun kıldırıp hutbeyi kısa kesmesi dini iyi bildiğini gösterir. Bu sebeple namazı uzun kıldırıp hutbeyi kısa kesiniz.” Müslim, Cum`a 47.
  2. 702. hadisBu ibadetin adı namazdır. Namaz kılarken dünya kelâmı konuşulmaz. Çünkü namaz tesbih, tekbir ve Kur’an…Muâviye İbni Hakem es-Sülemî radıyallahu anh şöyle dedi: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ’in arkasında namaz kılarken cemâatten biri aksırdı. Ben de hemen “yerhamükellah” dedim. Cemaat bana dik dik bakmaya başladı. Bunun üzerine: - Vay başıma gelenler! Yâhu bana niye öyle bakıyorsunuz? deyince de, ellerini uyluklarına vurmaya başladılar. Onların beni susturmaya çalıştıklarını görünce kızdım; ama yine de sustum. Anam, babam Resûl-i Ekrem’e fedâ olsun. Ne ondan önce ne de ondan sonra kendisinden daha iyi bir öğretici görmedim. Vallahi beni ne azarladı ne dövdü ne de sövdü. Namazı kıldırıp bitirince bana: - “Bu ibadetin adı namazdır. Namaz kılarken dünya kelâmı konuşulmaz. Çünkü namaz tesbih, tekbir ve Kur’an okumaktan ibarettir” dedi veya buna benzer bir şey söyledi. Ben de: - Yâ Resûlallah! Ben yeni müslüman oldum. Allah Teâlâ İslâmiyet’i gönderdiği halde hâlâ kâhinlere gidenlerimiz var! dedim. Bana: - “Sen kâhinlere gitme!” buyurdu. Ben tekrar: - Aramızda uğursuzluğa inanan adamlar var, deyince de: - “Bu onların gönüllerinde hissettikleri bir duygudur. Bu duygu onları işlerinden alıkoymasın” buyurdu. Müslim, Mesâcid 33. Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Salât 167
  3. 703. hadisResûlullah sallallahu aleyhi ve sellem bize çok tesirli bir öğüt verdi. Bu öğütten dolayı kalpler ürperdi…İrbâz İbni Sâriye radıyallahu anh : Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem bize çok tesirli bir öğüt verdi. Bu öğütten dolayı kalpler ürperdi, gözler yaşardı, diyerek devamı ve tamamı “Sünneti Koruma” bahsinde geçen hadisi rivayet etti. Tirmizî, İlim 16; Ebû Dâvûd, Sünnet 5. Ayrıca bk. İbni Mâce, Mukaddime 6
  4. 704. hadisHz. Peygamber’in küçük dili görünecek şekilde kahkahayla güldüğünü hiç görmedim. O sadece tebessüm ederdi.…Âişe radıyallahu anhâ şöyle dedi: Hz. Peygamber’in küçük dili görünecek şekilde kahkahayla güldüğünü hiç görmedim. O sadece tebessüm ederdi. Buhârî, Tefsîru sûre (46) 2, Edeb 68; Müslim, İstiskâ 16. Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Edeb 104.
  5. 705. hadisKâmet getirildiği zaman namaza koşarak değil, ağırbaşlı bir şekilde yürüyerek geliniz. Yetişebildiğiniz…Ebû Hureyre radıyallahu anh Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ’i şöyle buyururken dinlediğini söyledi: “Kâmet getirildiği zaman namaza koşarak değil, ağırbaşlı bir şekilde yürüyerek geliniz. Yetişebildiğiniz kadarını imamla birlikte kılınız; yetişemediğiniz rekâtları da kendiniz tamamlayınız.” Müslim’in rivayetinde şöyle bir ilâve vardır: “Herhangi biriniz namaz kılmaya karar verdiği zaman artık namazda sayılır.” Buhârî, Ezan 20, 21, Cum`a 18; Müslim, Mesâcid 151-155. Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Salât 54; Tirmizî, Salât 127; Nesâî, İmâme 57; İbni Mâce, Mesâcid 14
  6. 706. hadisİnsanlar! Yavaş olun! Acelecilik yapmakla sevap kazanılamaz.İbni Abbas radıyallahu anhümâ ’dan rivayet edildiğine göre o, Arefe günü Peygamber aleyhisselâm ile birlikte (Arafat’tan Müzdelife’ye) dönüyordu. Resûl-i Ekrem sallallahu aleyhi ve sellem arka tarafta bazı kimselerin bağırıp çağırdığını, devesini dövdüğünü ve develerin böğürdüğünü duyunca, onlara kamçısıyla işaret ederek şöyle buyurdu: “İnsanlar! Yavaş olun! Acelecilik yapmakla sevap kazanılamaz.” Buhârî, Hac 94; Müslim, Hac 268. Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Menâsik 63; Nesâî, Menâsik 203.
  7. 707. hadisAllah’a ve âhiret gününe iman eden kimse misafirine ikram etsin. Allah’a ve âhiret gününe iman eden kimse…Ebû Hureyre radıyallahu anh den rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurdu: “Allah’a ve âhiret gününe iman eden kimse misafirine ikram etsin. Allah’a ve âhiret gününe iman eden kimse akrabasına iyilik etsin. Allah’a ve âhiret gününe iman eden kimse ya faydalı söz söylesin veya sussun!” Buhârî, Nikâh 80, Edeb 31, 85, Rikâk 23; Müslim, Îmân 74, 75, 77. Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Edeb 123; Tirmizî, Kıyâmet 50; İbni Mâce, Edeb 4
  8. 708. hadisAllah’a ve âhiret gününe iman eden kimse misafirine câizesini versinEbû Şüreyh Huveylid İbni Amr el-Huzâ`î radıyallahu anh , Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ’i şöyle buyururken dinlediğini söyledi: - “ Allah’a ve âhiret gününe iman eden kimse misafirine câizesini versin”. Ashâb-ı kirâm: - Yâ Resûlallah! Misafirin câizesi nedir? diye sordular. Peygamber aleyhisselâm da: - “Onu bir gün ve bir gece ağırlamaktır. Misafirlik üç gündür. Misafiri üç günden fazla ağırlamak ise sadakadır.” Buhârî, Edeb 31, 85, Rikâk 23; Müslim, Lukata 14. Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Et`ime 5; Tirmizî, Birr 43; İbni Mâce, Edeb 5 Müslim’in bir başka rivayetine göre şöyle buyurdu: - “Bir müslümanın din kardeşinin yanında onu günaha sokacak kadar kalması helâl değildir.” Ashâb-ı kirâm: - Yâ Resûlallah! İnsan din kardeşini nasıl günaha sokar? diye sorunca: - “ Misafirini ağırlayacak bir şeyi bulunmayan kimsenin yanında oturup kalmakla” buyurdu. Müslim, Lukata 15, 16
  9. 709. hadisResûlullah sallallahu aleyhi ve sellem Hatice radıyallahu anhâ ’yı cennette, içinde hiçbir gürültünün…Ebû İbrâhim veya Ebû Muhammed yahut Ebû Muâviye Abdullah İbni Ebû Evfâ radıyallahu anhümâ şöyle dedi: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem Hatice radıyallahu anhâ ’yı cennette, içinde hiçbir gürültünün duyulmayıp hiçbir yorgunluğun hissedilmeyeceği, inciden yapılmış bir köşkle müjdeledi. Buhârî, Umre 11, Menâkıbü’l-ensâr 20, Nikâh 108, Edeb 23, Tevhîd 32, 35; Müslim, Fezâilü’s-sahâbe, 71-74. Ayrıca bk. Tirmizî, Menâkıb 61; İbni Mâce, Nikâh 56
  10. 710. hadisBugün Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ’den hiç ayrılmayacağım; hep onun yanında bulunacağımEbû Mûsâ el-Eş`arî radıyallahu anh ’ın anlattığına göre bir gün evinde abdest alıp dışarı çıkarken kendi kendine: “Bugün Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ’den hiç ayrılmayacağım; hep onun yanında bulunacağım”, dedi. Sonra Mescid’e gidip oradaki sahâbîlere Peygamber aleyhisselâm ’ın nerede olduğunu sordu. Onlar da: - Şu tarafa doğru gitti, dediler. Ebû Mûsâ olanları şöyle anlattı: Resûl-i Ekrem’in gittiği yeri sora sora nihayet Eris Kuyusu ’nun bulunduğu bahçede olduğunu öğrendim. Ben de bahçe kapısının yanına oturdum. Peygamber aleyhisselâm tuvalet ihtiyacını giderip abdest aldı. Ben de kalkıp yanına vardım. Baktım ki Eris Kuyusu ’nun kenarındaki taşların üzerine, kuyu ağzındaki bileziğin tam ortasına oturmuş, baldırlarını açarak ayaklarını kuyuya sarkıtmış. Kendisine selâm verdikten sonra geri dönüp kapının yanına oturdum. Kendi kendime: “Bugün Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ’in kapıcısı olacağım”, dedim. O sırada Ebû Bekir radıyallahu anh gelerek kapıyı çaldı. - Kim o? diye sordum. - Ebû Bekir, dedi. - Biraz bekle, dedikten sonra Peygamber aleyhisselâm ’ın yanına vardım ve: Yâ Resûlallah! Ebû Bekir geldi, huzura girmek için izin istiyor, dedim. - “İzin ver ve onu cennetle müjdele”, buyurdu. Geri dönüp Ebû Bekir’e: - İçeri gir, Resûlullah seni cennetle müjdeliyor, dedim. Ebû Bekir içeri girdi. Peygamber aleyhisselâm ’ın sağ tarafına geçip onun yanına, kuyunun ağzındaki taşın üzerine oturdu ve tıpkı Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem gibi baldırlarını açarak ayaklarını kuyuya sarkıttı. Ben de geri dönüp yerime oturdum. Ben evden çıkarken abdest almakta olan kardeşim arkamdan yetişecekti. Onu düşünerek kendi kendime: “Eğer Allah Teâlâ falanın hayrını dilerse onu buraya getirir”, dedim. O sırada birinin kapıyı ittiğini gördüm. - Kim o? diye sordum. - Ömer İbnü’l-Hattâb, dedi. - Biraz bekle, dedikten sonra Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ’in yanına giderek selâm verdim ve: Ömer geldi, huzura girmek için izin istiyor, dedim. - “İzin ver ve onu cennetle müjdele”, buyurdu. Ömer’in yanına dönerek: - Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem içeri girmene izin verdi ve seni cennetle müjdeledi, dedim. Ömer içeri girdi. Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ’in sol tarafına geçerek kuyunun ağzındaki taşın üzerine oturdu ve ayaklarını kuyuya sarkıttı. Ben de dönüp kapının yanına oturdum. Kardeşimi düşünerek kendi kendime: “Eğer Allah Teâlâ falanın hayrını dilerse onu buraya getirir”, dedim. Bu sırada biri gelip kapıyı itti. - Kim o? diye sordum. - Osman İbni Affân, dedi. - Biraz bekle, diyerek Peygamber aleyhisselâm ’ın yanına gittim ve onun geldiğini haber verdim. - “İzin ver ve başına gelecek belâ ile birlikte onu cennetle müjdele”, buyurdu. Geri döndüm ve: - İçeri gir, Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem başına gelecek belâ ile birlikte seni cennetle müjdeliyor, dedim. Osman içeri girdi. Kuyu bileziğinde oturacak yer kalmadığını görünce, onların karşılarında bir başka yere oturdu. Saîd İbnü’l-Müseyyeb dedi ki: Ben bu oturuş şeklini onların kabirlerine yordum. Buhârî, Fezâilü’s-sahâbe 5, Edeb 119, Fiten 17, Ahbâru’l-âhâd 3; Müslim, Fezâilü’s-sahâbe 29. Ayrıca bk. Tirmizî, Menâkıb 18. Buhârî’nin bir rivayetinde şu fazlalık vardır: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem bana kapıyı korumamı emretti. O rivayette şu ilave de vardır: Osman müjdeyi duyunca Allah’a hamd etti, sonra da: Allah yardımcım olsun, dedi. Buhârî, Fezâilü’s-sahâbe 6
  11. 711. hadisŞu ayakkabılarımı alıp geri dön. Bu duvarın arkasında, gönülden inanarak “Lâ ilâhe illallahEbû Hureyre radıyallahu anh şöyle dedi: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ’in etrafında, Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ ’nın da bulunduğu bir grup insanla oturuyorduk. Bir ara Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem aramızdan kalkıp gitti. Uzunca bir süre dönmeyince, başına kötü bir iş gelmesinden korktuk ve telaşla yerimizden kalktık. Bu endişeyi ilk duyan bendim. Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ’i araya araya ensardan Neccâr oğullarına ait bir bahçeye geldim. Giriş kapısını arayarak bahçenin etrafını dolandım; fakat bir kapı bulamadım. Bahçenin dışındaki bir kuyudan içeriye su veren küçük bir ark gördüm ve oradan büzülerek Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ’in yanına girdim. - “Ebû Hureyre! Sen misin?” diye sordu. - Evet, yâ Resûlallah! dedim. - “Ne haber?” dedi. - Aramızda otururken kalkıp gittin; geri dönmediğini görünce, sana bir kötülük yapılmasından korkup telaşlandık. İlk endişe duyan da ben oldum. Kalkıp bu bahçeye geldim ve tilki gibi iki büklüm içeri girdim. Diğerleri de arkadan geliyor, dedim. Resûl-i Ekrem sallallahu aleyhi ve sellem : - “Ebû Hureyre!” diye seslendikten sonra ayakkabılarını çıkarıp verdi ve şunları söyledi: “Şu ayakkabılarımı alıp geri dön. Bu duvarın arkasında, gönülden inanarak “Lâ ilâhe illallah” diyen kime rastlarsan, onu cennetle müjdele!” Müslim, Îmân 52
  12. 712. hadisMüslüman olmanın daha önceki günahları silip süpürdüğünü, hicret etmenin daha önce işlenen günahları yok…İbni Şümâse şöyle dedi: Amr İbni Âs ölüm döşeğindeyken yanına gittik. Yüzünü duvara döndü, uzun uzun ağladı. Bunun üzerine oğlu: - Babacığım! Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem sana şu müjdeyi vermedi mi? Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem seni şöyle müjdelemedi mi? demeye başladı. O zaman Amr İbni Âs yüzünü bize dönerek dedi ki: - Âhiret için hazırladığımız en değerli azık “Lâ ilâhe illallah Muhammedün Resûlullah” sözüdür. Hayatımda üç devir vardır. Bir zamanlar Resûlullah’a benden fazla kin besleyen yoktu. Bir yolunu bulup da onu öldürmek benim en çok arzu ettiğim şeydi. Şayet bu haldeyken ölseydim, mutlaka cehennemlik olurdum. Allah Teâlâ gönlüme İslâm sevgisini koyunca, Peygamber aleyhisselâm ’a gelerek: Elini uzat, sana biat edeceğim, dedim. O elini uzatınca, ben elimi geri çektim. Bunun üzerine Resûl-i Ekrem: - “Ne oldu, Amr?” diye sordu. - Şart koşmak istiyorum, dedim. - “ Neyi şart koşacaksın?” buyurdu. - Bağışlanmamı, dedim. - “Müslüman olmanın daha önceki günahları silip süpürdüğünü, hicret etmenin daha önce işlenen günahları yok ettiğini, haccetmenin daha önce yapılan günahları ortadan kaldırdığını bilmiyor musun?” buyurdu. Artık Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ’den daha çok sevdiğim biri yoktu. Gözümde ondan daha büyük biri mevcut değildi. Ona duyduğum saygıdan dolayı gözlerimi kandıra kandıra yüzüne bakamazdım. Biri bana onu anlatmamı isteseydi, yüzüne doya doya bakamadığım için bunu yapamazdım. Şayet bu haldeyken ölseydim, cennetlik olmayı umabilirdim. Sonra öyle işlere karıştık ki, o işler karşısında halimin nasıl olduğunu bilemiyorum. Öldüğüm zaman arkamdan ne ağıt, ne de ateş yakılsın. Beni gömdüğünüz zaman üzerime toprağı yavaş yavaş atınız. Sonra bir deveyi boğazlayıp etini taksim edecek kadar bir zaman kabrimin yanından ayrılmayın ki, siz yanımdayken yerime alışayım ve Rabbimin elçilerine nasıl cevap vereceğimi düşüneyim. Müslim, Îmân 192
  13. 713. hadisEy insanlar! Ben de bir insanım. Yakında Rabbimin elçisi bana da gelecek ve ben onun davetine uyup gideceğim.…Zeyd İbni Erkam radıyallahu anh , şöyle dedi: Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayağa kalkarak bize bir konuşma yaptı. Allah’a hamd ü senâdan sonra bize öğüt verdi. Sonra da şöyle buyurdu: - “Ey insanlar! Ben de bir insanım. Yakında Rabbimin elçisi bana da gelecek ve ben onun davetine uyup gideceğim. Size iki önemli şey bırakıyorum. Biri, insanı doğruya götüren bir rehber ve nur olan Allah’ın Kitabı Kur’an’dır. Allah’ın kitabına yapışın ve sımsıkı sarılın!” Peygamber aleyhisselâm Kur’an’a sarılma ve ona bağlanma konusunda tavsiyelerde bulundu. Sonra sözüne şöyle devam etti: “Size bir de Ehl-i beyt’imi bırakıyorum. Allah’tan korkun da Ehl-i beyt’ime saygılı davranın!”. Müslim, Fezâilü’s-sahâbe 36
  14. 714. hadisHaydi ailenizin yanına dönün ve onların yanında kalarak kendilerini bilgilendirin. Onlara şu namazı şu…Ebû Süleyman Mâlik İbni Huveyris radıyallahu anh şöyle dedi: Biz aynı yaşlarda bir grup genç Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ’e gelmiş ve yirmi gün boyunca yanında kalmıştık. Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem çok merhametli ve şefkat dolu bir kimseydi. Bizim yakınlarımızı özlediğimizi anlayınca, geride ailemizden kimleri bıraktığımızı sordu. Biz de kendisine söyledik. O zaman şöyle buyurdu: “ Haydi ailenizin yanına dönün ve onların yanında kalarak kendilerini bilgilendirin. Onlara şu namazı şu vakitte, bu namazı bu vakitte kılmalarını söyleyin. Namaz vakti geldiğinde içinizden biri ezan okusun, en yaşlınız da size imam olsun.” Buhârî, Ezân 17, 18, 49, 140, Cihâd 42, Edeb 27, Âhâd 1; Müslim, Mesâcid 292. Ayrıca bk. Nesâî, Ezân 8. Buhârî bir rivayetinde şunu ilâve etmiştir: “Benim nasıl namaz kıldığımı gördüyseniz, siz de öyle namaz kılın.” Buhârî, Âhâd 1
  15. 715. hadisSevgili kardeşim! Bizi de duana ortak et!Ömer İbnü’l-Hattâb radıyallahu anh şöyle dedi: Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem ’den umre yapmak için izin istedim. İzin verdi ve: “Bizi duadan unutma, sevgili kardeşim!” buyurdu. Onun bu sözüne karşılık bana dünyayı verseler, bu kadar sevinmezdim. Ebû Dâvûd, Vitir 23 Bir başka rivayete göre şöyle buyurdu: “Sevgili kardeşim! Bizi de duana ortak et!” Tirmizî, Daavât 110. Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Vitir 23; İbni Mâce, Menâsik 5
  16. 716. hadisDinini koruyup emanetlerini ifa etmen ve amellerini hayırla sonuçlandırman hususunda seni Allah’a emanet…Sâlim İbni Abdullah İbni Ömer’in söylediğine göre, (babası) Abdullah İbni Ömer radıyallahu anhümâ bir yolculuğa çıkacak kimseye şöyle derdi: Yanıma gel de, Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ’in bizimle vedalaştığı gibi seninle vedalaşalım. Resûl-i Ekrem şöyle vedalaşırdı: “Dinini koruyup emanetlerini ifa etmen ve amellerini hayırla sonuçlandırman hususunda seni Allah’a emanet ediyorum.” Tirmizî, Daavât 44. Ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Cihâd 73; İbni Mâce, Cihâd 24
  17. 717. hadisDininizi koruyup emanetlerinizi ifa etmeniz ve amellerinizi hayırla sonuçlandırmanız hususunda sizi Allah’a…Sahâbî Abdullah İbni Yezîd el-Hatmî radıyallahu anh şöyle dedi: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem orduyla vedâlaşmak istediği zaman: “Dininizi koruyup emanetlerinizi ifa etmeniz ve amellerinizi hayırla sonuçlandırmanız hususunda sizi Allah’a emanet ediyorum.” derdi. Ebû Dâvûd, Cihâd 73.
  18. 718. hadisBulunduğun her yerde, kolayca hayır yapmanı sağlasınEnes r adıyallahu anh şöyle dedi: Bir adam Peygamber aleyhisselâm ’a gelerek: - Yâ Resûlallah! Yolculuğa çıkıyorum; bana dua et, dedi. Resûl-i Ekrem de: - “Allah sana takvâ nasib etsin” buyurdu. Adam tekrar: - Bana dua et, deyince: - “Allah günahını bağışlasın” buyurdu. O yine: - Bana dua et, deyince de: - “Bulunduğun her yerde, kolayca hayır yapmanı sağlasın” buyurdu. Tirmizî, Daavât 45.
  19. 719. hadisHerhangi biriniz bir iş yapmak istediğinde, farz namazlardan ayrı olarak iki rekât namaz kılsın, sonra da…Câbir radıyallahu anh şöyle dedi: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem tıpkı bir Kur’an sûresini öğretir gibi, bize her iş için istihâre yapmayı öğretirdi. Şöyle buyururdu: “Herhangi biriniz bir iş yapmak istediğinde, farz namazlardan ayrı olarak iki rekât namaz kılsın, sonra da şöyle desin: Allahım! Sen her şeyi bildiğin için, hakkımda hayırlı olanı bana da bildirmeni, senin gücün her şeye yettiği için, beni başarılı kılmanı ve hayırlı olanı nasip etmeni, senin o büyük kereminden niyaz ederim. Çünkü senin gücün her şeye yeter, benimki yetmez; sen her şeyi bilirsin, ben bilemem. Şüphesiz sen görülüp bilinmeyenleri de bilirsin. Allahım! Eğer bu işin benim dinim, dünyam ve âhiretim için hayırlı olduğunu biliyorsan ( râvi, sözün burasında Hz. Peygamber’in hangi ifadeyi kullandığında tereddüt etti. Onun şöyle demiş olabileceğini söyledi : “şimdi veya daha sonrası için hayırlı olduğunu biliyorsan”) onu yapmayı nasip et, kolaylık ver ve onu bana mübarek kıl. Şayet bu işin benim dinim, dünyam ve âhiretim için kötü olduğunu biliyorsan (yine râvi, sözün burasında Hz. Peygamber’in hangi ifadeyi kullandığında tereddüt etti. Onun şöyle demiş olabileceğini söyledi: “şimdi veya daha sonrası için kötü olduğunu biliyorsan”) onu benden, beni ondan uzaklaştır. Hayır nerede ise onu bana nasip et, sonra da gönlümü bu sonuca râzı kıl!” der ve isteyeceği şeyi söylerdi. Buhârî, Teheccüd 28, Daavât 48, Tevhîd 10. Ayrıca bk. Tirmizî, Vitr 18; İbni Mâce, İkâme 188.
  20. 720. hadisBayram günlerinde Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem farklı yollardan gidip dönerdi. Buhârî, Îdeyn 24Câbir radıyallahu anh şöyle dedi: Bayram günlerinde Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem farklı yollardan gidip dönerdi. Buhârî, Îdeyn 24